AMBITIES ONDER DRUK

De huidige economische situatie maar ook demografische ontwikkelingen zetten veel lokale ambities onder druk. In de woningbouw is dit heel erg manifest, maar ook in het lokale accommodatiebeleid heeft dit zijn weerslag. In veel gebieden van Nederland is deze druk door vergrijzing en ontgroening aan de orde en in situaties van bevolkingskrimp ook erg actueel. De komende dertig jaar krimpt de bevolking in een kwart van de Nederlandse gemeenten, soms met meer dan 5 procent. In 2025 heeft 60 procent van de gemeenten met een bevolkingsdaling te maken. Diverse projecten om te komen tot nieuwe brede scholen, Kulturhusen, multifunctionele accommodaties, binnen- en buitensportvoorzieningen, cultuurcentra worden heroverwogen, getemporiseerd of stopgezet omdat de gemeentelijke middelen niet meer toereikend zijn of omdat de voorzieningen niet meer aansluiten bij de toekomstige bevolkingssamenstelling. Meer dan voorheen staan gemeenten voor complexe keuzes. Waar wordt wel en waar wordt niet meer in geïnvesteerd? Op welke wijze kan een voorzieningenstructuur in stand worden gehouden met voldoende garanties voor leefbaarheid, bereikbaarheid, spreiding, mogelijkheden om actief mee te doen en te voorzien in behoeften op het gebied van onderwijs, welzijn, cultuur, sport? Voordat we op deze vragen beantwoorden, zullen we eerst ingaan op het huidige accommodatiebeleid.

MULTIFUNCTIONELE ACCOMMODATIES

Het accommodatiebeleid van veel gemeenten is de afgelopen jaren – begrijpelijkerwijs – gericht geweest op de realisering van een fijnmazig gespreid en voor iedereen bereikbaar voorzieningenniveau. Het behouden en versterken van de leefbaarheid in wijken en kernen speelde hierbij een belangrijk rol, maar ook de overweging van gelijke monniken, gelijke kappen; iedere wijk of dorpskern zou moeten beschikken over dezelfde voorzieningen en accommodaties. Gevolg van dit beleid is dat er veelal sprake is van een versnipperde voorzieningenstructuur met alle gevolgen voor het kwaliteitsniveau, de functionaliteit, de bezetting en de exploitatie van de accommodaties.

Naast fijnmazig gespreid en goed bereikbaar wordt het accommodatiebeleid van veel gemeenten ook gekenmerkt door multifunctionele voorzieningen. De lijn van solitaire gebouwen naar multifunctionele en functieflexibele accommodaties, waarin meerdere functies permanent of tijdelijk zijn ondergebracht of verschillende functies achtereenvolgens gemakkelijk gehuisvest kunnen worden, is een lijn die vooral beleidsmatig en/of inhoudelijk is ingegeven. Doorgaande ontwikkelingslijnen, integrale opvang, handhaving van de leefbaarheid en kruisbestuiving tussen partijen waardoor een inhoudelijke meerwaarde ontstaat, zijn onderliggende overwegingen om te komen tot brede scholen, Kulturhusen en multifunctionele accommodaties in diverse uitingsvormen.

De huidige economische situatie, de bevolkingskrimp en de ontgroening en vergrijzing maakt de noodzaak van multifunctionele voorzieningen nog urgenter. Financiële overwegingen (zowel wat betreft de investerings- als exploitatiekosten) zullen naast de beleidsmatige overwegingen een nog sterkere rol gaan spelen in het zoeken van nieuwe combinaties tussen maatschappelijke functies, maar ook met commerciële functies die tot nu toe veelal uit beeld waren in het maatschappelijk vastgoed.

NIEUWE PARTNERSCHAPPEN

Vanuit het gezamenlijke belang van leefbaarheid van wijken en kernen is het appèl van de landelijke en lokale overheid op woningcorporaties de laatste jaren erg groot geweest om te investeren in maatschappelijke accommodaties. Aan dit appèl is op veel plaatsen gehoor gegeven. Veel multifunctionele accommodaties zijn gerealiseerd door corporaties en op diverse plaatsen is sprake van een structurele betrokkenheid van deze nieuwe partners bij het beheren en exploiteren van de accommodaties. De fiscalisering en de Europese wet- en regelgeving over wat woningcorporaties wel en niet mogen in het maatschappelijk vastgoed kunnen echter weer een rem zijn op het gezamenlijk investeren in maatschappelijke accommodaties.

Gecombineerde voorzieningen, multifunctionaliteit, nieuwe partnerschappen zijn echter vooral instrumenten die gehanteerd zijn om nog steeds een zo gespreid en voor iedereen goed bereikbaar voorzieningenniveau te realiseren in iedere wijk of kern van een gemeente. Het is echter de vraag of dit in de toekomst te handhaven is of dat een nieuwe koers noodzakelijk is. Niet alleen vanwege financiële overwegingen, maar ook vanwege ingrijpende demografische veranderingen.

EEN NIEUWE KOERS IS GEWENST; REGIONALISERING, MOBILISERING EN DIGITALISERING

De economische werkelijkheid met verstrekkende financiële gevolgen voor gemeenten en de demografische context van veel regio’s vragen om een ommekeer van beleid, waarbij accommodatievraagstukken meer dan in het verleden in regionaal verband moeten worden opgepakt. Opschaling van bepaalde voorzieningen (denk aan voorzieningen als zwembaden, sporthallen, cultuurinstellingen, onderwijsinstellingen e.d.) lijkt onontkoombaar om een verantwoorde exploitatie mogelijk te maken. Dit geldt niet alleen voor de krimpregio’s, maar ook voor andere gebieden, zowel landelijke als stedelijke, waar sprake is van o.a. vergrijzing en ontgroening. Deze noodzakelijke regionalisering van het accommodatiebeleid vraagt een regionale aanpak, afstemming en ook bereidheid om bepaalde voorzieningen gezamenlijk in stand te houden en daarvoor financiële middelen beschikbaar te stellen. Nieuwe partners in dit regionaal accommodatiebeleid zijn de buren i.c. de naburige gemeenten die voor dezelfde opgaven staan.

In de opschaling van voorzieningen moet een balans worden gezocht tussen een concentratie van accommodaties in de grotere centrumplaatsen en een spreiding van accommodaties over de landelijke gebieden. Keuzes voor sterke en kwalitatieve regionale voorzieningen in plaats van een versnippering van minder kwalitatief goede voorzieningen wordt het devies. Daarnaast kan er ook een verschuiving plaatsvinden van het traditioneel realiseren van voorzieningen in het centrum van de kernen naar het realiseren van voorzieningen in plaatsen die gebieden met elkaar verbinden. Voorzieningen vormen dan als het ware de schakels in de regio’s.

Regionalisering van voorzieningen is een complexe keuze, waarbij de spreiding en de bereikbaarheid van voorzieningen onder druk komen te staan. Belangrijk is dan ook dat met een opschaling van bepaalde voorzieningen gezocht wordt naar aanvullende maatregelen. Mobilisering en digitalisering zijn daarbij belangrijk. Regionalisering moet gepaard gaan met het versterken van de mobiele mogelijkheden, bijvoorbeeld het gezamenlijk investeren en in stand houden van een goed vervoerssysteem, en het aanbieden van digitale dienstverlening. Is het immers niet goedkoper om één regionaal zwembad te exploiteren en ten tijde van mooi weer goede vervoersmogelijkheden aan te bieden in plaats van in meerdere gemeenten meerdere zwembaden onrendabel te exploiteren? Is het niet beter te investeren in digitale dienstverlening in plaats van het open houden van meerdere bibliotheken en filialen in meerdere gemeenten?

De keuze voor een regionaal accommodatiebeleid is niet gemakkelijk. Veel gemeenten vrezen dat regionalisering van het voorzieningenniveau de leefbaarheid in de dorpen onder druk zet. Dit hoeft echter niet zo te zijn. Moet een gemeente alle voorzieningen in huis te hebben om een aantrekkelijke gemeente te zijn? Over het algemeen geldt dat de kwaliteit van de voorzieningenstructuur belangrijker is dan de aanwezigheid ervan. Door beperkte economische middelen en minder gebruikers is het de vraag of de gewenste kwaliteit behaald kan worden. Regionalisering en opschaling van voorzieningen bieden meer mogelijkheden om deze kwaliteit te behalen. Voorwaarde is wel dat het accommodatiebeleid niet verwordt tot een kil saneringsbeleid. Een eventuele regionalisering van voorzieningen moet worden gekoppeld aan aanvullende maatregelen waardoor de bereikbaarheid van voorzieningen blijft gehandhaafd. Bereikbaarheid echter met een bredere invulling, naast fysieke nabijheid ook mobiele en digitale bereikbaarheid! De kansen en mogelijkheden hierin lijken nog onvoldoende verkend. Wellicht dat krimp maar ook de economische werkelijkheid een extra stimulans zijn voor een verdere verkenning.

FLEXIBELE ACCOMMODATIES

Het accommodatiebeleid richt zich tot nu toe vooral op het realiseren van voorzieningen die veertig jaar of langer meegaan. De technische levensduur is weliswaar lang, maar dit vormt ook vaak een belemmering voor veranderende behoeften en omstandigheden waardoor de functionaliteit onder druk komt te staan. Weliswaar zijn multifunctionaliteit en flexibiliteit belangrijke uitgangspunten in het beleid van veel gemeenten, maar toch hebben veel accommodaties een relatief permanent karakter en is de veranderbaarheid van veel accommodaties niet groot. De vraag doet zich voor of met de snelheid van veranderingen, de sneller wijzigende behoeften en de demografische ontwikkelingen er een focus moet blijven op het realiseren van permanente voorzieningen of dat het wijzer is te investeren in voorzieningen die echt snel zijn aan te passen aan andere functies en nieuwe ontwikkelingen. Deze flexibiliteit is naast regionalisering, mobilisering en digitalisering een vierde dimensie die aan het accommodatiebeleid van de (nabije) toekomst moet worden toegevoegd.

INTEGRAAL ACCOMMODATIEBELEID

Het gemeentelijk accommodatiebeleid zal de komende jaren onder druk komen te staan. Van een lokaal beleid gericht op de voorzieningen binnen één bestuurlijk gebied zal er een omslag nodig zijn naar regionale actieplannen waarin gemeenten, regio’s, woningcorporaties, schoolbesturen en andere maatschappelijke instellingen moeten aangeven hoe zij kwalitatief goede en bereikbare voorzieningen voor jong en oud blijven garanderen. Dit vraagt een focus waarin er niet alleen gekeken moet worden naar de huidige accommodaties, maar er ook gekeken wordt naar aspecten als mobilisering en digitalisering dan wel het realiseren van tijdelijke en flexibele voorzieningen al dan niet in bestaande accommodaties. Het spreekt voor zich dat in deze nieuwe voorzieningenplanning op regionale schaal afstemming van groot belang is tussen meerdere wijken, stadsdelen, kernen en gemeenten. Daarnaast moet er bereidheid zijn samen de verantwoordelijkheid te nemen blijvend te investeren in een toekomstbestendige voorzieningenstructuur. De huidige economische situatie en de demografische ontwikkelingen dwingen lokale overheden meer over de grenzen van wijken, stadsdelen, kernen of gemeenten te kijken.